Người chưa thành niên (NCTN) là nhóm chủ thể đặc biệt trong pháp luật hình sự, có sự phát triển chưa hoàn thiện về thể chất và tâm lý, do đó cần được Nhà nước bảo vệ, giáo dục và hỗ trợ tái hòa nhập xã hội. Chính sách hình sự đối với NCTN vì vậy luôn thể hiện rõ tính nhân đạo, lấy giáo dục, thuyết phục làm trọng tâm, hạn chế tối đa việc áp dụng hình phạt nghiêm khắc.

     Hệ thống pháp luật Việt Nam đã hình thành khung pháp lý tương đối đầy đủ về xử lý NCTN, đặc biệt trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (có hiệu lực từ 01/01/2026). Đây là bước tiến quan trọng trong việc thể chế hóa chính sách hình sự nhân đạo đối với người dưới 18 tuổi.

Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng đặc biệt là trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, vẫn còn tồn tại những vướng mắc, bất cập nhất định. Cụ thể như sau:

1. Vướng mắc về án tích và tiền sự đối với người chưa thành niên phạm tội

      Bộ luật Hình sự và Luật Tư pháp người chưa thành niên đều quy định theo hướng nhân đạo, giảm nhẹ hậu quả pháp lý đối với NCTN phạm tội.

     Theo quy định tại khoản 1 Điều 107 Bộ luật Hình sự và khoản 1 Điều 127 Luật Tư pháp người chưa thành niên, NCTN bị kết án được coi là không có án tích nếu thuộc các trường hợp luật định như: người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi; hoặc người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc rất nghiêm trọng do vô ý. Như vậy, về nguyên tắc, án tích không được coi là căn cứ bất lợi để xác định tình trạng pháp lý của NCTN trong lần phạm tội sau.

       Tuy nhiên, đối với xử lý vi phạm hành chính, Luật Xử lý vi phạm hành chính lại quy định thời hạn để được coi là chưa bị xử lý vi phạm hành chính đối với người chưa thành niên được quy định tại Điều 137 Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2022 sửa đổi năm 2025 như sau:

“1. Người chưa thành niên được coi là chưa bị xử phạt vi phạm hành chính nếu trong thời hạn 6 tháng, kể từ ngày chấp hành xong quyết định xử phạt hoặc từ ngày hết thời hiệu thi hành quyết định xử phạt mà không tái phạm.

2, Người chưa thành niên bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính nếu trong thời hạn 01 năm, kể từ ngày chấp hành xong quyết định xử lý hoặc từ ngày hết thời hiệu thi hành quyết định xử lý mà không tái phạm thì được coi là chưa bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính”.

          Như vậy, Luật xử lý vi phạm hành chính quy định các trường hợp bị xử phạt vi phạm hành chính đối với người chưa thành niên như phạt cảnh cáo, phạt tiền…với thời hạn 6 tháng, áp dụng biện pháp xử lý hành chính như giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng…với thời hạn 01 năm nếu không tái phạm thì người chưa thành niên mới được coi là không có tiền sự. Từ sự quy định khác nhau của Bộ luật hình sự và Luật xử lý vi phạm hành chính đã làm phát sinh vướng mắc do sự khác biệt giữa hai chế định, cụ thể:

          Trong lĩnh vực hình sự, NCTN được xóa án tích gần như ngay khi đáp ứng điều kiện luật định;  Nhưng trong lĩnh vực hành chính, tiền sự vẫn tồn tại trong thời hạn nhất định và có thể được sử dụng làm căn cứ đánh giá khi xem xét trách nhiệm hình sự lần sau. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu thống nhất trong đánh giá nhân thân người chưa thành niên, ảnh hưởng đến việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

Ví dụ: NCTN A bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi trộm cắp tài sản, chưa hết thời hạn 06 tháng hoặc 01 năm theo luật định, sau đó tiếp tục thực hiện hành vi tương tự. Khi đó, tiền sự được xem xét như tình tiết bất lợi là căn cứ để làm yếu tố định tội, A sẽ bị khởi tố về tội trộm cắp tài sản theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 173BLHS với tình tiết định khung “đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm”, trong khi nếu đã bị xét xử hình sự về tội “ Trộm cắp tài sản” trước đó lại không bị coi là án tích trong trường hợp tương ứng. Sự khác biệt này gây ra sự bất lợi cho người chưa thành niên khi tiền sự vẫn bị áp dụng.

        2. Vướng mắc trong áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên

            Luật Tư pháp người chưa thành niên đã thiết lập cơ chế xử lý chuyển hướng nhằm hạn chế truy cứu trách nhiệm hình sự, tạo điều kiện cho NCTN được giáo dục, phục hồi trong môi trường cộng đồng. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng còn một số khó khăn:

          Thứ nhất, tiêu chí áp dụng biện pháp chuyển hướng (tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi; nhân thân; khả năng phục hồi; mức độ an toàn xã hội) còn mang tính định tính, chưa có hướng dẫn cụ thể, dẫn đến cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

        Thứ hai,  việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đòi hỏi sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng với gia đình, nhà trường, chính quyền địa phương và các cơ quan bảo trợ xã hội. Tuy nhiên, hiện nay chưa có hướng dẫn cụ thể thực hiện cơ chế phối hợp, việc đảm bảo về nhân lực đặc biệt những người làm công tác xã hội chủ yếu từ các xã, phường chưa được tập huấn, hiểu rõ cách làm, quy trình thực hiện trong việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thanh niên phạm tội. Điều này dẫn đến khó khăn nhất định trong quá trình vận dụng quy định của pháp luật khi áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với NCTN.

       3. Kiến nghị, đề xuất

         Một là, cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính theo hướng thống nhất hơn với chính sách hình sự đối với NCTN, đặc biệt là việc xác định thời hạn được coi là chưa bị xử lý vi phạm hành chính, theo hướng loại trừ trường hợp NCTN đã chấp hành xong quyết định xử phạt nhằm bảo đảm tính thống nhất trong chính sách pháp luật.

     Hai là, cơ quan có thẩm quyền sớm ban hành văn bản hướng dẫn thi hành Luật Tư pháp người chưa thành niên, trong đó quy định rõ: Tiêu chí cụ thể áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; Quy trình áp dụng thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng; Cơ chế phối hợp giữa cơ quan tư pháp, gia đình, nhà trường và chính quyền địa phương.

        Ba là, tăng cường đào tạo, tập huấn chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ làm công tác tư pháp và công tác xã hội ở cơ sở nhằm bảo đảm việc áp dụng biện pháp chuyển hướng được thống nhất, đúng pháp luật và có hiệu quả thực tiễn.

           Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và hướng dẫn áp dụng thống nhất trong giải quyết các vụ án liên quan đến người chưa thành niên là yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay. Điều này không chỉ bảo đảm tính nhân đạo của pháp luật mà còn góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm trong lứa tuổi chưa thành niên, hướng tới mục tiêu giáo dục và tái hòa nhập bền vững.,/

                                                                        Dương Thị Hằng

                                               Phó viện trưởng Viện KSND khu vực 8 - Nghệ An.