Luật Tư pháp người chưa thành niên được ban hành nhằm thể chế hóa quan điểm nhân văn của Đảng và Nhà nước. Đặt ra mục tiêu xuyên suốt trong xử lý người chưa thành niên phạm tội là đảm bảo lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên phạm tội, lấy giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng là nhiệm vụ chính. Theo đó, biện pháp xử lý chuyển hướng được xác định là giải pháp ưu tiên, góp phần hạn chế việc áp dụng các hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội, tạo điều kiện để người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội.

        Trong quá trình áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo quy định tại Luật tư pháp người chưa thành niên, Viện kiểm sát nhân dân giữ vai trò đặc biệt quan trọng, vừa thực hành quyền công tố, vừa kiểm sát hoạt động tư pháp, bảo đảm việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng được thực hiện đúng quy định pháp luật, đúng đối tượng, đúng thẩm quyền, đồng thời bảo vệ lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên và lợi ích chung của cộng đồng.

1. Vai trò của Viện kiểm sát trong áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

Theo quy định của Luật tư pháp người chưa thành niên, Viện kiểm sát nhân dân giữ vai trò đặc biệt quan trọng vừa là cơ quan trực tiếp áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, vừa là cơ quan kiểm sát việc áp dụng và thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng. Qua đó góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh, thống nhất và quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên được tôn trọng, bảo vệ.

Theo quy định tại Điều 36 Luật tư pháp người chưa thành niên quy định có 12 biện pháp bao gồm: Khiển trách; Xin lỗi bị hại; Bồi thường thiệt hại; Giáo dục tại xã, phường, đặc khu; Quản thúc tại gia đình; Hạn chế khung giờ đi lại; Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới; Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội; Tham gia chương trình học tập, dạy nghề; Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý; Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng; Giáo dục tại trường giáo dưỡng. Theo đó có 11 biện pháp đầu là biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng trừ biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Viện kiểm sát là cơ quan trực tiếp áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, trừ trường hợp vụ án có yêu cầu giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại hoặc phải giải quyết vấn đề tịch thu tài sản.

Viện kiểm sát là cơ quan thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong toàn bộ quá trình xem xét, quyết định và thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng. Thông qua hoạt động kiểm sát, Viện kiểm sát kịp thời phát hiện và yêu cầu khắc phục các vi phạm trong việc xác định điều kiện, căn cứ áp dụng biện pháp, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến độ tuổi, nhân thân, hoàn cảnh gia đình và môi trường sống của người chưa thành niên phạm tội.

Ngoài ra, Viện kiểm sát còn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên trong quá trình áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Thông qua hoạt động kiểm sát thi hành, Viện kiểm sát bảo đảm người chưa thành niên được thực hiện đầy đủ các quyền theo quy định của pháp luật.

2. Nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của Viện kiểm sát trong áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội

- Xem xét việc áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng

Theo quy định tại Điều 55 Luật tư pháp người chưa thành niên quy định: Trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày Viện kiểm sát nhận được hồ sơ vụ án và bản kết luận điều tra đề nghị truy tố thì Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát phải căn cứ vào quy định tại các Điều 35, 37, 38 và 39 của Luật tư pháp người chưa thành niên để ra thông báo áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục chuyển hướng.

Từ quy định trên cho thấy khi nhận được hồ sơ giai đoạn truy tố đối với các vụ án hình sự có người chưa thành niên phạm tội, Viện kiểm sát phải tiến hành nghiên cứu hồ sơ ngay đối chiếu với các quy định về nguyên tắc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; biện pháp xử lý chuyển hướng; trường hợp áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; trường hợp không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại Luật tư pháp người chưa thành niên để xác định ngay có đủ điều kiện áp dụng hoặc không áp dụng thủ tục chuyển hướng.

Đây là bước đầu quan trọng có ý nghĩa quyết định trong quá trình áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.Theo đó Viện kiểm sát sẽ xem xét hồ sơ vụ án, báo cáo điều tra xã hội, các tài liệu phản ánh nhân thân, hoàn cảnh gia đình, môi trường sống, quá trình học tập, sinh hoạt của người chưa thành niên các điều kiện theo luật định để ra thông báo áp dụng hoặc không áp dụng theo thời hạn. Việc xem xét áp dụng phải căn cứ chặt chẽ vào các nội dung như: Tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; Độ tuổi, mức độ trưởng thành, nhân thân của người chưa thành niên; Khả năng giáo dục, phục hồi của đối tượng người chưa thành niên phạm tội…

Theo khoản 4 Điều 55 Luật tư pháp người chưa thành niên thì sau khi ra thông báo áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng, Viện kiểm sát giải quyết: Nếu thuộc trường hợp được áp dụng thì Viện kiểm sát có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng; Nếu thuộc trường hợp được áp dụng mà hồ sơ vụ án đã có kế hoạch xử lý chuyển hướng thì Viện kiểm sát xem xét mở phiên họp theo quy định tại Điều 59 Luật tư pháp người chưa thành niên khi thấy không cần thiết phải bồ sung hoặc xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng mới; Nếu thuộc trường hợp áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng thì Viện kiểm sát có văn bản kèm theo hồ sơ vụ án đề nghị Tòa án xem xét, quyết định áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Trong thời hạn 03 ngày kế từ ngạy nhận được kế hoạch xử lý chuyển hướng hoặc kể từ ngày ra thông báo áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng Viện trưởng, Phó Viện trưởng ra quyết định mở phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

- Quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng

Theo quy định tại Điều 52 Luật tư pháp người chưa thành niên quy định Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng, trừ trường hợp vụ án có yêu cầu giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại hoặc phải giải quyết vấn đề tịch thu tài sản.

Theo đó sau khi mở phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, xét thấy đủ điều kiện thì Viện kiểm sát ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Nội dung quyết định được quy định cụ thể tại Điều 56 Luật tư pháp người chưa thành niên.

Qua đó trong giai đoạn truy tố, Viện kiểm sát có quyền ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, xác định loại biện pháp, thời hạn áp dụng, nghĩa vụ phải thực hiện của người chưa thành niên phạm tội, quyết định đình chỉ điều tra vụ án đối với bị can được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

- Kiểm sát việc xây dựng và thực hiện kế hoạch xử lý chuyển hướng

Trong quá trình áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, Viện kiểm sát có nhiệm vụ quyền hạn yêu cầu người làm công tác xã hội xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng. Thông qua xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng Viện kiểm sát sẽ kiểm sát việc xây dựng và thực hiện kế hoạch xử lý chuyển hướng. Theo quy định tại khoản 1 Điều 58 Luật tư pháp người chưa thành niên thì trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu của Viện kiểm sát người làm công tác xã hội phải xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng và gửi cho Viện kiểm sát.

Nội dung của kế hoạch xử lý chuyển hướng phải có các nội dung chính: Biện pháp xử lý chuyển hướng đề xuất áp dụng; Thời gian, địa điểm thực hiện; Quyền và nghĩa vụ của người chưa thành niên theo quy định tại Điều 23 của Luật tư pháp người chưa thành niên; Trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Trong quá trình thực hiện, khi phát hiện vi phạm Viện kiểm sát phải kịp thời kiến nghị khắc phục.

- Tham gia phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

Theo quy định tại Điều 60 Luật Tư pháp người chưa thành niên, Kiểm sát viên tham gia phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Việc tham gia phiên họp là một trong những nhiệm vụ, quyền hạn quan trọng, thể hiện rõ vai trò kiểm sát của Viện kiểm sát trong hoạt động tư pháp người chưa thành niên.

Tại phiên họp, Kiểm sát viên thực hiện nhiệm vụ kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong toàn bộ trình tự, thủ tục tiến hành; kiểm sát thành phần tham gia phiên họp; việc bảo đảm quyền trình bày ý kiến của người chưa thành niên, người đại diện hợp pháp, người bào chữa và người làm công tác xã hội. Trên cơ sở nghiên cứu hồ sơ và diễn biến tại phiên họp, Kiểm sát viên phát biểu quan điểm về việc áp dụng hoặc không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, bảo đảm quyết định được ban hành đúng căn cứ pháp luật, khách quan và phù hợp với lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.

Thông qua hoạt động này, Viện kiểm sát góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, hạn chế tình trạng áp dụng hình thức, tùy tiện hoặc chưa sát với thực tiễn.

- Kiểm sát việc thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng

Sau khi biện pháp xử lý chuyển hướng được áp dụng, Viện kiểm sát nhân dân tiếp tục thực hiện nhiệm vụ kiểm sát việc thi hành nhằm bảo đảm biện pháp được tổ chức thực hiện đúng quy định của pháp luật. Theo quy định tại khoản 5 Điều 73 Luật tư pháp người chưa thành niên quy định: Cơ quan đã ra quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng có trách nhiệm theo dõi việc thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Vì vậy, Viện kiểm sát có trách nhiệm theo dõi việc thi hành quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng do Viện kiểm sát ban hành.

Nội dung kiểm sát tập trung vào việc giao và tổ chức thực hiện quyết định áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng; việc thực hiện các nghĩa vụ của người chưa thành niên; vai trò giám sát, giáo dục của Ủy ban nhân dân cấp xã, gia đình và các tổ chức có liên quan. Viện kiểm sát chú trọng kiểm sát việc bảo đảm các quyền của người chưa thành niên, tránh tình trạng kỳ thị, phân biệt đối xử, đồng thời bảo đảm biện pháp xử lý chuyển hướng không ảnh hưởng tiêu cực đến việc học tập, sinh hoạt và phát triển của người chưa thành niên.

Thông qua công tác kiểm sát thi hành, Viện kiểm sát kịp thời phát hiện vi phạm, thiếu sót để kiến nghị khắc phục, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục, phòng ngừa tái phạm và bảo đảm trật tự an toàn xã hội.

        3. Ý nghĩa của việc quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát trong áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

        Việc Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân trong áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng có ý nghĩa quan trọng cả về phương diện pháp lý và thực tiễn cụ thể:

        Thứ nhất, việc quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất trong quá trình áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Thông qua chức năng kiểm sát, Viện kiểm sát kịp thời phát hiện, ngăn chặn và kiến nghị khắc phục các vi phạm trong việc xem xét, quyết định và thi hành biện pháp áp dụng xử lý chuyển hướng.

        Thứ hai, quy định cụ thể vai trò của Viện kiểm sát góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, bảo đảm việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng thực sự hướng tới mục tiêu giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng. Viện kiểm sát trực tiếp tham gia vào việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng và kiểm sát việc áp dụng xử lý chuyển hướng của Cơ quan điều tra, Tòa án. Kiểm sát việc thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng.

        Thứ ba, việc xác định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát còn có ý nghĩa trong việc nâng cao trách nhiệm, bản lĩnh và chất lượng nghiệp vụ của Kiểm sát viên khi thực hiện tư pháp người chưa thành niên. Quy định cụ thể giúp Kiểm sát viên có căn cứ pháp lý rõ ràng để chủ động thực hiện chức năng, đồng thời hạn chế sự chồng chéo, né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

        Thứ tư, việc quy định rõ vai trò của Viện kiểm sát trong áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng góp phần tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành, bảo đảm sự đồng bộ giữa Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra, Tòa án, Ủy ban nhân dân cấp xã và các tổ chức, cá nhân có liên quan trong quá trình giáo dục, giám sát người chưa thành niên tại cộng đồng.

        4. Một số khó khăn, vướng mắc khi áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng của Viện kiểm sát trong giai đoạn hiện nay

        Luật tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Đây là luật dành riêng cho người chưa thành niên phạm tội cho thấy bước chuyển hóa nhân văn trong việc xác định hình phạt của người chưa phạm tội. Với nhiệm vụ quyền hạn của Viện kiểm sát trong áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng trong Luật tư pháp chưa thành niên đã đặt ra một số khó khăn, thách thức trong giai đoạn đầu thực hiện cụ thể:

        Thứ nhất là, hiện nay một số UBND tỉnh, thành phố chưa ban hành danh sách người làm công tác xã hội gây khó khăn trong việc áp dụng.

        Trong luật tư pháp người chưa thành niên, người làm công tác xã hội đóng vai trò rất quan trọng trong mọi quá trình xử lý người chưa thành niên phạm tội. Đồng thời người làm công tác xã hội tham gia vào các hoạt động tố tụng ngay từ giai đoạn đầu như: xây dựng báo cáo điều tra xã hội, xây dựng kế hoạch xử lý chuyển hướng… Đây là những báo cáo quan trọng nhằm giúp Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án căn cứ vào đó để quyết định việc áp dụng hoặc không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

        Thứ hai là, một số Viện kiểm sát chưa bố trí được nơi mở phiên họp phù hợp với điều kiện để thực hiện thủ tục thân thiện đối với người chưa thành niên

        Hiện nay, do mới thực hiện sáp nhập nên một số nơi cơ sở vật chất còn chưa đủ, hơi chật hẹp. Do vậy việc bố trí phòng thân thiện phục vụ cho việc mở phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý cộng đồng còn chưa đáp ứng. Từ đó chưa tạo cảm giác thân thiện cho người chưa thành niên khi tham gia phiên họp.

        Thứ ba là, nguồn nhân lực và điều kiện bảo đảm cho công tác tư pháp người chưa thành niên còn hạn chế.

        Một số Kiểm sát viên chưa được đào tạo chuyên sâu về tâm lý, giáo dục người chưa thành niên; đội ngũ người làm công tác xã hội, cơ sở hỗ trợ tại cộng đồng còn mỏng, ảnh hưởng đến hiệu quả kiểm sát thi hành biện pháp xử lý chuyển hướng.

          Biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội theo Luật Tư pháp người chưa thành niên thể hiện rõ tính nhân văn, lấy giáo dục và phục hồi làm trọng tâm. Trong quá trình áp dụng, Viện kiểm sát nhân dân giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh, thống nhất và quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên được tôn trọng, bảo vệ.

        Việc quy định cụ thể nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát đã góp phần nâng cao trách nhiệm, chất lượng kiểm sát và hiệu quả áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng trong thực tiễn. Tuy nhiên, để chế định này phát huy đầy đủ ý nghĩa, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường hướng dẫn nghiệp vụ và nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành trong thời gian tới.