Thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm là nội dung công tác quan trọng nhằm thực hiện chức năng hiến định của Viện kiểm sát nhân dân (viết tắt là VKSND) được quy định tại Điều 107 Hiến pháp năm 2013, sửa đổi năm 2025 và Điều 13 Luật Tổ chức VKSND năm 2014, sửa đổi năm 2025. Công tác này có vai trò then chốt trong quá trình tố tụng hình sự, thể hiện quyền lực nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, không chỉ bảo đảm việc xử lý tội phạm đúng pháp luật mà còn góp phần bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân.

Trong công tác thực hành quyền công tố (viết tắt là THQCT), kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, VKSND được Nhà nước giao cho các nhiệm vụ để thực hiện chức năng THQCT và kiểm sát hoạt động tư pháp, trong đó có nhiệm vụ rất quan trọng, đó là: Yêu cầu Cơ quan điều tra (viết tắt là CQĐT) và các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra tiến hành kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm. Đây là một trong những quyền công tố của VKS nhằm định hướng cho CQĐT và Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong suốt quá trình xác minh giải quyết tố giác, tin báo. Trong hoạt động THQCT, kiểm sát giải quyết nguồn tin về tội phạm, việc xây dựng yêu cầu kiểm tra xác minh có vai trò đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là công cụ giúp Kiểm sát viên (viết tắt là KSV) thu thập thông tin một cách chính xác, đầy đủ, góp phần nâng cao hiệu quả điều tra ban đầu, bảo đảm tính khách quan, đúng pháp luật mà còn là thước đo phản ánh trình độ, năng lực của KSV.

Tại Nghệ An, VKSND 2 cấp kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra sau: Các cơ quan của Bộ đội Biên phòng (gồm các đồn biên phòng và Ban chỉ huy Bộ đội biên phòng); Chi cục Hải quan khu vực XI, Đội hải quan Cửa Khẩu; Chi cục Kiểm lâm tỉnh, các hạt kiểm lâm; Cơ quan của lực lượng cảnh sát biển (Đoàn đặc nhiệm phòng chống tội phạm ma túy số 2 - Bộ tư lệnh Cảnh sát Biển); Chi cục Kiểm ngư tỉnh; Các cơ quan của Công an nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (Phòng Cảnh sát giao thông; Phòng Quản lý xuất nhập cảnh; Phòng an ninh mạng và phòng chống tội phạm công nghệ cao, Phòng cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu hộ, cứu nạn, Trại giam, …)

Về thực trạng giải quyết nguồn tin về tội phạm: Trong hai năm vừa qua (2024-2025), các Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trên địa bàn tỉnh Nghệ An thụ lý 97 tin báo (chiếm khoảng 2% tổng tin báo thụ lý), đã giải quyết 90 tin (Khởi tố 90), chuyển cho Cơ quan có thẩm quyền giải quyết: 04 tin, tạm đình chỉ: 03 tin.

Hầu hết các vụ việc đều được Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thụ lý, giải quyết kịp thời, đúng thẩm quyền. Sự phối hợp giữa Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và Viện kiểm sát có thẩm quyền được thực hiện thường xuyên, ngay từ đầu. Các yêu cầu kiểm tra, xác minh của Viện kiểm sát được Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thực hiện nghiêm túc.

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác tiếp nhận, giải quyết nguồn tin của cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra còn những hạn chế nhất định như: Một số cán bộ điều tra còn chưa đáp ứng yêu cầu chuyên môn, nghiệp vụ dẫn đến quá trình thu thập chứng cứ chưa đầy đủ, còn chậm trễ. Một số vụ việc không được kiểm tra xác minh kịp thời, đầy đủ, toàn diện dẫn đến gặp nhiều khó khăn khi kết thúc giải quyết nguồn tin về tội phạm. Một số trường hợp nguồn tin về tội phạm không được phân loại chính xác, ảnh hưởng đến quyền lợi ích hợp pháp của người dân.

Từ thực tiễn công tác tại địa phương, tác giả chia sẻ một số kinh nghiệm và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao chất lượng yêu cầu kiểm tra xác minh của KSV khi THQCT, kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm của cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như sau:

Một số kinh nghiệm xây dựng văn bản yêu cầu cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, xác minh nguồn tin về tội phạm

Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự (viết tắt là BLTTHS), Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát hoạt động giải quyết nguồn tin về tội phạm của các Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Để thực hiện tốt nhiệm vụ này, KSV phải chủ động nắm chắc nội dung vụ việc, phát hiện kịp thời các nội dung chưa được làm rõ, các thiếu sót, vi phạm và từ đó đưa ra yêu cầu kiểm tra xác minh phù hợp.

Yêu cầu kiểm tra xác minh có thể bằng lời nói hoặc văn bản, nếu bằng văn bản thì phải được lập theo Mẫu số 04/HS ban hành kèm theo Quyết định số 03 ngày 09/02/2026 của Viện trưởng VKSND Tối cao, có nội dung cụ thể, chặt chẽ, đảm bảo giúp Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thu thập được những tài liệu, chứng cứ quan trọng để giải quyết nguồn tin về tội phạm.

Để xây dựng yêu cầu kiểm tra xác minh hiệu quả, KSV cần có kiến thức chuyên môn vững, tư duy sắc bén và kỹ năng nghề nghiệp tốt. Do Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra không có Điều tra viên, các Cán bộ điều tra không có nhiều kinh nghiệm trong hoạt động điều tra (do số tin báo các được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thụ lý rất ít nên các cán bộ điều tra không có nhiều cơ hội để cọ xát, đúc rút kinh nghiệm). Vì vậy KSV cần là người định hướng hoạt động điều tra ngay từ ban đầu, hỗ trợ cán bộ điều tra của các cơ quan này thực hiện tốt việc kiểm tra, xác minh để chứng minh có hay không có tội phạm xảy ra, ai là người thực hiện hành vi phạm tội? Để yêu cầu kiểm tra xác minh có thể giúp cho các cán bộ điều tra của Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra kiểm tra xác minh nhanh chóng và có hiệu quả, KSV cần có các kỹ năng sau:

Một là, xác định chính xác nội dung cần xác minh.

Khi tiếp nhận tài liệu nguồn tin về tội phạm do Cơ quan được giao nhiệm vụ  tiến hành một số hoạt động điều tra chuyển đến, KSV cần phân tích, đánh giá kỹ nguồn tin về tội phạm, xác định rõ những vấn đề trọng tâm cần làm rõ. Cụ thể:

- KSV cần nghiên cứu kỹ nội dung đơn tố giác, đơn trình báo, đơn phản ánh, thông tin của công dân, của tổ chức để xác định rõ:

+ Vụ việc có thuộc thẩm quyền kiểm tra xác minh của Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra đó không? Nếu không thuộc thẩm quyền theo quy định tại khoản 3 Điều 145 và Điều 164 BLTTHS thì KSV cần nghiên cứu để xác định nguồn tin đó thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan nào, sau khi xác định Cơ quan có thẩm quyền giải quyết, báo cáo xin ý kiến Lãnh đạo Viện và trao đổi với cơ quan đã tiếp nhận nguồn tin để thống nhất chuyển nguồn tin đến Cơ quan có thẩm quyền, nếu cơ quan tiếp nhận không thống nhất chuyển, KSV tham mưu ban hành văn bản yêu cầu chuyển nguồn tin đến Cơ quan có thẩm quyền xác minh theo đúng quy định.

+ Nếu thuộc thẩm quyền xác minh của Cơ quan đó, cần xác định ai là người tố giác? (là bị hại hay công dân nào đó biết có sự việc phạm tội xảy ra đã làm đơn tố giác), tố cáo ai? (cá nhân hay pháp nhân, lý lịch nhân thân như thế nào), tố cáo hành vi gì, diễn biến hành vi, hậu quả như thế nào, ngoài đơn người tố giác người đó có cung cấp tài liệu, chứng cứ gì không?

- Từ việc nghiên cứu kỹ nội dung đơn và các tài liệu liên quan, KSV cần vận dụng kiến thức, kinh nghiệm cũng như kỹ năng của mình để nhận định hành vi của người bị tố giác có dấu hiệu tội phạm không, ai hoặc những ai là người thực hiện hành vi phạm tội (Trên thực tế có nhiều vụ việc, người bị tố giác không phải là người thực hiện hành vi phạm tội mà họ cũng là bị hại trong một vụ việc khác có liên quan hoặc ngoài người bị tố giác còn có người khác cùng thực hiện hành vi phạm tội), có lỗi hay không có lỗi, do cố ý hay vô ý, có năng lực trách nhiệm hình sự hay không, mục đích, động cơ phạm tội; căn cứ vào những tình tiết, tài liệu nào để chứng minh cho nhận định đó?

-  Sau khi xác định sơ bộ những nội dung trên thông qua các tài liệu ban đầu có trong hồ sơ vụ việc, KSV cần xác định được những nội dung cần tiếp tục kiểm tra xác minh để chứng minh có hay không sự việc phạm tội, nếu có thì cá nhân/pháp nhân nào thực hiên hành vi phạm tội, hành vi đó phạm tội gì? Cần tiến hành thu thập tài liệu nào, tại đâu? Có vật chứng cần thu giữ không, là những vật chứng gì? Có cần áp dụng biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm không? Là biện pháp gì?

- Khi đã đề ra các yêu cầu kiểm tra xác minh, KSV cần thường xuyên kiểm tra kết quả thực hiện yêu cầu kiểm tra xác minh của Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, những nội dung nào đã làm được, những nội dung nào chưa làm, lý do chưa làm được, đánh giá các tài liệu đã xác minh được, qua đánh giá các tài liệu đó cần xác định đã đủ căn cứ xác định ai là người thực hiện hành vi phạm tội, họ phạm tội gì, theo điều, khoản, điểm nào chưa? Nếu chưa đủ thì cần tiếp tục xác minh những nội dung gì? Có nhiều trường hợp tài liệu xác minh mới đưa lại cho KSV những nhận định mới, những nội dung phát sinh mới như phát sinh thêm bị hại, phát sinh thêm dấu hiệu phạm tội của đồng phạm khác, hoặc hành vi đó không phạm tội như nhận định ban đầu mà phạm một tội khác…. Trong trường hợp này, KSV cần đánh giá lại toàn bộ chứng cứ của vụ việc để tiếp tục đề ra yêu cầu kiểm tra xác minh tiếp theo.

Hai là, xây dựng nội dung yêu cầu chặt chẽ, rõ ràng.

- Yêu cầu kiểm tra xác minh phải dựa trên cơ sở pháp lý vững chắc, phù hợp với quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật tổ chức VKSND, Luật tổ chức điều tra hình sự, các thông tư liên tịch hướng dẫn.

- Yêu cầu kiểm tra, xác minh phải được diễn đạt mạch lạc, nêu rõ ràng, cụ thể những vấn đề cần kiểm tra, xác minh, chứng cứ, tài liệu cần thu thập. Nội dung yêu cầu kiểm tra, xác minh phải toàn diện, đầy đủ, triệt để, giúp cho việc kiểm tra, xác minh đi đúng hướng, phục vụ tốt hoạt động giải quyết nguồn tin về tội phạm, dẫn đến kết quả khởi tố vụ án hoặc không khởi tố vụ án hình sự. Để thực hiện được nhiệm vụ này, KSV phải có kiến thức chuyên môn tốt; bám sát hoạt động kiểm tra xác minh của cán bộ điều tra; nghiên cứu kỹ tài liệu, chứng cứ, kịp thời phát hiện hành vi phạm tội, đối tượng phạm tội chưa được Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra xác minh, làm rõ hoặc những tình tiết còn mâu thuẫn cần được làm sáng tỏ; những tình tiết mới phát sinh trong vụ việc; Không bỏ sót các vấn đề cần làm rõ nhưng cũng đảm bảo tránh gây khó khăn cho quá trình thu thập chứng cứ.

- Yêu cầu kiểm tra xác minh chỉ được đưa ra đối với những nội dung thuộc phạm vi thẩm quyền của Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Khi đề ra các yêu cầu kiểm tra xác minh, KSV cần đối chiếu với quy định về các hoạt động kiểm tra, xác minh mà Cơ quan đó được thực hiện tại khoản 2, khoản 3 Điều 39 hay khoản 2 Điều 40 BLTTHS để đề ra yêu cầu kiểm tra xác minh cho phù hợp với chức năng, nhiệm vụ mà Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra đó được thực hiện, tránh yêu cầu những hoạt động kiểm tra, xác minh mà họ không được phép tiến hành.

2. Một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng yêu cầu kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm của KSV khi THQCT, kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm của cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra

Nâng cao chất lượng yêu cầu kiểm tra xác minh là nhiệm vụ quan trọng nhằm đảm bảo tính chặt chẽ, khách quan và hiệu quả trong thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm. Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ này, Viện kiểm sát cần nâng cao năng lực của KSV, hoàn thiện kỹ năng soạn thảo yêu cầu kiểm tra xác minh, giám sát chặt chẽ việc thực hiện và ứng dụng công nghệ vào quá trình kiểm sát. Khi chất lượng yêu cầu kiểm tra xác minh được nâng cao, việc giải quyết nguồn tin về tội phạm sẽ trở nên chính xác hơn, góp phần bảo vệ pháp luật, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và cá nhân. Các giải pháp nâng cao chất lượng yêu cầu kiểm tra xác minh gồm:

- KSV cần đánh giá kỹ lưỡng hồ sơ trước khi ban hành yêu cầu kiểm tra xác minh: Trước khi ban hành yêu cầu kiểm tra xác minh, KSV nghiên cứu kỹ hồ sơ, tài liệu liên quan, tránh tình trạng yêu cầu mang tính hình thức hoặc không có cơ sở pháp lý rõ ràng; Cần xác định mục tiêu cụ thể của yêu cầu kiểm tra xác minh như: Làm rõ hành vi có dấu hiệu tội phạm hay không? Xác minh ai là người thực hiện hành vi phạm tội? Thu thập thêm tài liệu, chứng cứ gì để đảm bảo đủ căn cứ khởi tố hoặc không khởi tố vụ án?

- Đề ra yêu cầu kiểm tra xác minh một cách toàn diện, chính xác, đầy đủ đòi hỏi KSV phải biết phân tích, tổng hợp, đánh giá chứng cứ một cách khách quan, toàn diện, đầy đủ, đúng tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và hậu quả của nó. Phải xác định được vai trò, trách nhiệm và nhân thân của từng đối tượng trên cơ sở nghiên cứu kỹ các tài liệu đã có trong hồ sơ, đối chiếu với quy định về những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự để tìm ra các vấn đề chưa được làm sáng tỏ, từ đó yêu cầu Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt đồng điều tra tiến hành xác minh.

- Việc thu thập chứng cứ phải khách quan, toàn diện, đầy đủ cả chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội của đối tượng bị nghi thực hiện hành vi phạm tội, không được bỏ sót một chứng cứ cần thiết nào, bởi thực tế đã chứng minh, trong quá trình kiểm tra xác minh, đôi khi bỏ qua một tình tiết nhỏ nhưng dẫn đến hậu quả vô cùng lớn. Cần chú trọng yêu cầu thu thập các chứng cứ vật chất, vì đây là nguồn chứng cứ rất quan trọng có giá trị chứng minh tội phạm và người phạm tội đặc biệt trong những vụ việc phức tạp.

- Cần lưu ý, nội dung bản yêu cầu kiểm tra xác minh phải nêu lên được những vấn đề chưa được Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra chứng minh, làm rõ trong vụ việc tùy thuộc vào nội dung từng vụ việc và từng loại tội phạm cụ thể. Yêu cầu kiểm tra xác minh đòi hỏi phải mang tính khả thi, có nội dung rõ ràng, tránh tình trạng nêu yêu cầu không rõ ràng, không mang tính khả thi khiến Cán bộ điều tra không thể tiến hành thực hiện được.

- Yêu cầu kiểm tra xác minh phải đảm bảo tuân thủ trình tự tố tụng mà BLTTHS đã quy định. Trên thực tế, các Cán bộ điều tra thường giỏi về chiến thuật điều tra nhưng lại thiên về thu thập chứng cứ buộc tội, coi nhẹ việc thu thập các chứng cứ gỡ tội và việc tuân thủ các quy định về thủ tục tố tụng. Vì vậy, căn cứ kết quả, tài liệu điều tra cụ thể mà KSV đề ra yêu cầu kiểm tra xác minh làm rõ sự thật khách quan của vụ án, bổ sung, khắc phục những tồn tại về việc áp dụng các thủ tục tố tụng, hạn chế đến mức thấp nhất việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung sau này.

- Xây dựng nội dung yêu cầu kiểm tra xác minh chặt chẽ, cụ thể: Yêu cầu kiểm tra xác minh cần trình bày rõ ràng, dễ hiểu, tránh nội dung dài dòng, không trọng tâm. Cấu trúc của một yêu cầu kiểm tra xác minh cần đầy đủ các nội dung chính: Thông tin cơ sở pháp lý: Dẫn chiếu các quy định pháp luật liên quan. Nội dung cần xác minh: Xác định vấn đề cốt lõi cần làm rõ. Phương pháp xác minh: Nêu phương pháp thu thập thông tin, chứng cứ. Thời gian thực hiện: Quy định thời hạn rõ ràng để tránh kéo dài. Trách nhiệm thực hiện: Xác định rõ cơ quan, cá nhân thực hiện xác minh.

- Giám sát chặt chẽ việc thực hiện yêu cầu kiểm tra xác minh: Viện kiểm sát cần theo dõi tiến độ thực hiện yêu cầu kiểm tra xác minh, tránh tình trạng Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra chậm trễ hoặc sơ sài trong việc thực hiện các yêu cầu kiểm tra xác minh của KSV; Nếu quá thời hạn mà chưa có kết quả xác minh, KSV cần yêu cầu báo cáo lý do chậm trễ và có biện pháp xử lý phù hợp; Trong trường hợp cần thiết, KSV có thể trực tiếp kiểm tra việc thực hiện xác minh để đảm bảo yêu cầu được thực hiện đúng quy định.

-  Cần phải tăng cường sự phối hợp giữa KSV và cán bộ Điều tra, giữa Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và Viện kiểm sát để có nhận thức chung đúng đắn về quyền yêu cầu kiểm tra xác minh và trách nhiệm thực hiện yêu cầu kiểm tra xác minh theo quy định của pháp luật.

Quan hệ giữa KSV và Cán bộ điều tra của Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra là quan hệ phối hợp, cùng chung nhiệm vụ làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án. Vì vậy, nếu KSV có trình độ, năng lực và có trách nhiệm cao trước công việc thì sẽ đề ra được các yêu cầu kiểm tra xác minh có chất lượng giúp cho Cán bộ điều tra trong việc thu thập, củng cố chứng cứ và hoàn thiện thủ tục tố tụng để sớm kết thúc việc giải quyết nguồn tin về tội phạm. Ngược lại, nếu KSV không có trình độ, năng lực, thiếu tinh thần trách nhiệm, không nắm chắc tiến độ, nội dung vụ việc thì không đề ra được yêu cầu kiểm tra xác minh, hoặc có đề ra được thì bản yêu cầu kiểm tra xác minh cũng không có chất lượng.

Trên cơ sở nhận thức đầy đủ tầm quan trọng của yêu cầu kiểm tra, xác minh trong thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, việc nâng cao chất lượng hoạt động này không chỉ là yêu cầu nghiệp vụ mà còn là thước đo bản lĩnh, trách nhiệm và trình độ của mỗi Kiểm sát viên. Thực tiễn đặt ra đòi hỏi mỗi Kiểm sát viên phải thực sự chủ động, sâu sát ngay từ giai đoạn đầu, nâng cao năng lực nghiên cứu, đánh giá chứng cứ, đề ra yêu cầu kiểm tra, xác minh có trọng tâm, khả thi, bảo đảm đúng quy định pháp luật và bám sát yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.

Trong thời gian tới, Viện kiểm sát nhân dân hai cấp tỉnh Nghệ An xác định tiếp tục tăng cường công tác chỉ đạo, điều hành theo hướng “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ kết quả, rõ trách nhiệm”; đồng thời đẩy mạnh đào tạo, rèn luyện kỹ năng, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, theo dõi, đánh giá tiến độ giải quyết nguồn tin về tội phạm. Qua đó, từng bước nâng cao chất lượng yêu cầu kiểm tra, xác minh, góp phần bảo đảm việc giải quyết nguồn tin về tội phạm được khách quan, toàn diện, đúng pháp luật, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và nhiệm vụ chính trị của Ngành trong giai đoạn hiện nay.

                                                                     Tổ tuyên truyền Phòng 2

Viện KSND tỉnh Nghệ An