Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội và đẩy mạnh đô thị hóa, công nghiệp hóa trên địa bàn tỉnh Nghệ An, lĩnh vực quản lý đất đai tiếp tục là lĩnh vực nhạy cảm, tiềm ẩn nhiều tranh chấp, khiếu kiện phức tạp.       

Theo số liệu thống kê, giai đoạn từ ngày 01/12/2023 đến ngày 31/12/2025, Viện kiểm sát nhân dân hai cấp tỉnh Nghệ An đã thụ lý 195 vụ án hành chính sơ thẩm và 11 vụ án phúc thẩm cấp tỉnh; 102 vụ án sơ thẩm tại cấp khu vực. Trong đó, các vụ án liên quan đến đất đai chiếm tỷ lệ lớn với 182 vụ sơ thẩm và 08 vụ phúc thẩm. Thực tiễn cho thấy, các vụ án hành chính trong lĩnh vực đất đai không chỉ gia tăng về số lượng mà còn ngày càng đa dạng, phức tạp về nội dung, kéo dài thời gian giải quyết, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác kiểm sát.

Qua công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính, có thể nhận diện rõ những tồn tại, vi phạm điển hình trong hoạt động quản lý nhà nước về đất đai. Những vi phạm này không chỉ làm giảm hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý nhà nước về đất đai mà còn là một trong những nguyên nhân trực tiếp làm phát sinh nhiều vụ án hành chính trong lĩnh vực này. Do đó, việc tăng cường công tác kiểm sát, kịp thời phát hiện và đề xuất giải pháp khắc phục vi phạm trong công tác quản lý nhà nước về đất đai là yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay.

          I. Những vi phạm điển hình trong công tác quản lý nhà nước về đất đai

Thứ nhất, vi phạm trong công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi thu hồi đất

Đây là nhóm vi phạm phổ biến và nhạy cảm nhất. Một số địa phương xác định sai đối tượng được bồi thường, áp giá bồi thường không đúng quy định hoặc thiếu công khai, minh bạch trong quá trình thực hiện. Việc lập, phê duyệt phương án bồi thường còn mang tính hình thức, thiếu đối thoại với người dân, dẫn đến phát sinh khiếu kiện đông người, vượt cấp.

          Thứ hai, vi phạm trong quản lý, sử dụng đất và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất

Tình trạng cấp chồng lấn, cấp sai đối tượng, sai diện tích vẫn còn xảy ra. Một số trường hợp hợp thức hóa đất lấn chiếm hoặc chuyển mục đích sử dụng đất trái quy định. Công tác kiểm tra, giám sát sau cấp Giấy chứng nhận chưa được chú trọng, dẫn đến sử dụng đất sai mục đích kéo dài nhưng không được xử lý kịp thời.

Thứ ba, vi phạm trong giải quyết khiếu nại về đất đai

Nhiều vụ việc cơ quan có thẩm quyền giải quyết chậm thụ lý, kéo dài thời gian xác minh, dẫn đến khiếu nại vượt cấp. Về trình tự, thủ tục, một số cơ quan chưa thực hiện đầy đủ các bước theo quy định, như không tổ chức đối thoại hoặc đối thoại mang tính hình thức. Về hình thức, nhiều quyết định giải quyết khiếu nại chưa bảo đảm thể thức, thiếu căn cứ pháp lý hoặc ban hành dưới dạng văn bản hành chính thông thường.

Đáng chú ý, vi phạm về nội dung giải quyết khiếu nại vẫn là vấn đề nổi lên, thể hiện ở việc áp dụng chưa đúng hoặc chưa đầy đủ quy định của Luật Đất đai và các văn bản hướng dẫn thi hành, xác định chưa chính xác nguồn gốc và quá trình sử dụng đất, đánh giá chưa khách quan chứng cứ, dẫn đến kết luận thiếu tính hợp pháp và thuyết phục.  

          Thứ tư, bất cập trong lưu trữ hồ sơ đất đai

Công tác lưu trữ còn thiếu chặt chẽ, việc kiểm kê, bàn giao hồ sơ qua các thời kỳ chưa được thực hiện nghiêm túc, dẫn đến thất lạc tài liệu, ảnh hưởng trực tiếp đến việc giải quyết tranh chấp.

Thứ năm, vi phạm trong việc cung cấp tài liệu, chứng cứ và tham gia tố tụng hành chính

Qua công tác kiểm sát cho thấy, nhiều cơ quan hành chính chưa thực hiện nghiêm túc nghĩa vụ cung cấp hồ sơ, tài liệu theo yêu cầu của Tòa án; chậm trễ hoặc cung cấp không đầy đủ, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ án. Việc cử người đại diện tham gia phiên tòa còn mang tính hình thức, thiếu trách nhiệm, không nắm chắc hồ sơ, dẫn đến việc bảo vệ quyết định hành chính không thuyết phục.

          II. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai thông qua công tác kiểm sát các vụ án hành chính

          Thứ nhất, đối với UBND các cấp và cơ quan chuyên môn

          - Cần tuân thủ nghiêm các quy định pháp luật về thẩm quyền, trình tự, thủ tục khi ban hành quyết định hành chính và thực hiện hành vi hành chính trong lĩnh vực đất đai; đặc biệt chú trọng các khâu dễ phát sinh vi phạm như: xác định nguồn gốc đất, cấp GCNQSDĐ, thu hồi đất, lập và phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, tổ chức đối thoại với người có đất bị thu hồi.

          - Nâng cao chất lượng kiểm tra, rà soát tính pháp lý trước khi ban hành quyết định hành chính; phát huy vai trò thẩm tra của cơ quan chuyên môn và bộ phận pháp chế, tránh tình trạng ký ban hành theo đề xuất khi hồ sơ chưa đầy đủ căn cứ pháp lý.

          - Tăng cường công khai, minh bạch thông tin đất đai, đặc biệt là quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, phương án bồi thường và các tiêu chí xác định giá đất giúp người dân tiếp cận thông tin đầy đủ, hạn chế hiểu nhầm và khiếu kiện phát sinh.

          - Chú trọng đối thoại, giải thích chính sách trước khi ban hành quyết định. Thực tiễn cho thấy nhiều vụ án phát sinh do người dân chưa được giải thích rõ quyền lợi và nghĩa vụ; việc tăng cường đối thoại ngay từ đầu góp phần ổn định tình hình, giảm áp lực giải quyết khiếu kiện về sau.

          - Chủ động tổng kết, rút kinh nghiệm từ các bản án, quyết định hành chính đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án, các bản kiến nghị của Viện kiểm sát để kịp thời chấn chỉnh quy trình nội bộ, hoàn thiện hướng dẫn nghiệp vụ, phòng ngừa vi phạm pháp luật; Gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện nhiệm vụ quản lý đất đai tại địa phương; kịp thời kiểm điểm, xử lý trách nhiệm khi để xảy ra vi phạm bị Tòa án tuyên hủy quyết định hành chính.

          - UBND cấp tỉnh, Chủ tịch UBND cấp tỉnh cần chỉ đạo các sở, phòng, ban, cơ quan chuyên môn, UBND cấp xã tổ chức lưu trữ, quản lý hồ sơ địa chính theo đúng quy định của pháp luật. Khi có sát nhập, chia tách địa giới hành chính hoặc chuyển giao về công tác cán bộ, tổ chức trong lĩnh vực quản lý nhà nước về đất đai trên địa bàn tỉnh cần phải lập biên bản giao nhận hồ sơ, tài liệu theo quy định của pháp luật. Cần xem xét xử lý làm rõ trách nhiệm cán bộ công chức khi chuyển giao công tác không bàn giao hoặc để thất lạc hồ sơ, tài liệu liên quan đến lĩnh vực quản lý đất đai.

          Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong quản lý đất đai, xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai thống nhất, số hóa hồ sơ địa chính, hồ sơ cấp giấy chứng nhận và biến động đất đai; tăng cường liên thông dữ liệu giữa các cơ quan để nâng cao hiệu quả quản lý và minh bạch thông tin; đồng thời, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu, khai thác thông tin phục vụ công tác quản lý, giải quyết tranh chấp, khiếu nại, tố cáo.

          Bên cạnh đó, cần tăng cường triển khai các phần mềm quản lý đất đai hiện đại, kết nối liên thông giữa các cơ quan như tài nguyên và môi trường, thuế, xây dựng, tư pháp… nhằm bảo đảm việc chia sẻ dữ liệu nhanh chóng, chính xác, hạn chế tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn thông tin. Việc ứng dụng công nghệ thông tin còn góp phần công khai, minh bạch hóa thông tin đất đai, giúp người dân, doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận, qua đó hạn chế tiêu cực, nhũng nhiễu trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính.

          Thứ hai, đối với ngành Kiểm sát nhân dân

          - Lãnh đạo Viện kiểm sát hai cấp phải thường xuyên theo dõi, đôn đốc, kiểm tra tiến độ thực hiện nhiệm vụ của Kiểm sát viên được phân công giải quyết vụ án. Đặc biệt đối với những vụ án tranh chấp đất đai phức tạp, kéo dài, “án dây” thì Lãnh đạo đơn vị cần trực tiếp nghiên cứu hồ sơ vụ án để có chỉ đạo chính xác, cụ thể và đúng theo quy định của pháp luật. Bảo đảm sự chỉ đạo, kiểm tra thường xuyên của Lãnh đạo đơn vị trong quá trình giải quyết vụ án; hạn chế tình trạng chỉ nghe báo cáo mà không trực tiếp nghiên cứu hồ sơ… dẫn đến chỉ đạo không đúng, không đầy đủ.

          - Tiếp tục đổi mới phương thức kiểm sát án hành chính theo hướng chủ động, chuyên sâu: Kiểm sát chặt chẽ ngay từ giai đoạn thụ lý; tăng cường nghiên cứu hồ sơ, phát hiện vi phạm sớm để kịp thời ban hành yêu cầu, kiến nghị. Việc nghiên cứu hồ sơ sớm, xác định rõ nội dung khiếu kiện và phát hiện sớm các vi phạm giúp Kiểm sát viên kịp thời yêu cầu Tòa án thu thập bổ sung chứng cứ, hạn chế thiếu sót trong quá trình xét xử.

          - Nâng cao chất lượng phát hiện vi phạm và ban hành kiến nghị, kháng nghị: Các kiến nghị cần đi vào đánh giá nguyên nhân của vi phạm trong quản lý đất đai, tránh hình thức; kháng nghị phải có căn cứ pháp lý vững chắc, lập luận chặt chẽ để bảo đảm tính thuyết phục.

- Tăng cường ban hành kiến nghị phòng ngừa vi phạm đối với UBND, Chủ tịch UBND và các cơ quan chuyên môn khi phát hiện những sai phạm có tính phổ biến qua công tác kiểm sát các vụ án hành chính.

          - Thường xuyên tổng hợp thông báo rút kinh nghiệm từ các vụ án hành chính điển hình, phức tạp trong lĩnh vực đất đai; tổ chức trao đổi nghiệp vụ trong nội bộ ngành Kiểm sát để nâng cao trình độ chuyên sâu cho Kiểm sát viên.

          - Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số: Hoàn thiện việc số hóa hồ sơ, khai thác dữ liệu phục vụ công tác kiểm sát án hành chính, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và theo dõi vụ việc.

          Thứ ba, đối với công tác phối hợp

          - Phối hợp giữa VKSND với chính quyền địa phương:

          VKSND hai cấp cùng với Tòa án cần tăng cường phối hợp với các cơ quan hữu quan khác đặc biệt là UBND các cấp để thực hiện tốt chức năng nhiệm vụ; thường xuyên trao đổi với các phòng, ban có liên quan của UBND các cấp để có hướng giải quyết phù hợp, từ đó nâng cao tỷ lệ đối thoại thành; hạn chế trường hợp người khiếu kiện bức xúc, có đơn khiếu nại vượt cấp... Mối quan hệ phối hợp giữa VKSND, TAND với các cấp chính quyền địa phương, các cơ quan tư pháp, các ngành chức năng, trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau, thực hiện nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật về chức năng nhiệm vụ của mỗi ngành, phục vụ tốt nhiệm vụ chính trị địa phương.

          - Bên cạnh đó VKSND hai cấp chủ động phối hợp với các cơ quan liên quan (UBND các cấp, Sở nông nghiệp và môi trường...) tổ chức các Hội nghị chuyên đề về việc ban hành quyết định hành chính, hành vi hành chính trong lĩnh vực quản lý đất đai, đặc biệt trong lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặt bằng do thu hồi đất để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội. Qua đó giúp UBND, Chủ tịch UBND chấn chỉnh công tác quản lý nhà nước về đất đai tại địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức cho đội ngũ công chức, Kiểm sát viên.

            - Công tác phối hợp với Tòa án: Tăng cường mối quan hệ phối hợp với Tòa án nhằm nâng cao hiệu quả công tác. Đối với những vụ án phức tạp, dư luận quan tâm thì Thẩm phán và KSV có sự phối hợp trong đánh giá chứng cứ, KSV tham gia vào việc giải quyết vụ án ngay từ đầu như tham gia đối thoại, tham gia xem xét thẩm định tại chỗ để nắm bắt nội dung vụ việc, nhanh chóng làm rõ những vấn đề khúc mắc hoặc chưa rõ ràng. Qua đó, những vi phạm pháp luật, những thiếu sót sẽ được kịp thời phát hiện và khắc phục, đảm bảo cho việc xét xử và ban hành bản án có tính căn cứ, hợp pháp và thi hành được trong thực tiễn.

          - Bên cạnh đó, VKSND hai cấp tăng cường phối hợp với Tòa án tổ chức tốt các phiên tòa rút kinh nghiệm, đặc biệt là tổ chức theo cụm hoặc trực tuyến. Thông qua việc tổ chức trao đổi rút kinh nghiệm nghiệp vụ để nâng cao kỹ năng nghiệp vụ, chất lượng phiên tòa của Thẩm phán, KSV. Đồng thời, định kỳ tổ chức họp liên ngành để bàn bạc, tháo gỡ những khó khăn vướng mắc trong quá trình giải quyết án. Chú trọng sơ kết, đánh giá kết quả thực hiện Quy chế phối hợp, làm rõ những kết quả đạt được, những tồn tại thiếu sót.

          - Công tác phối hợp trong ngành: Thực hiện nghiêm túc Chỉ thị số 03/CT-VKSTC ngày 28/12/2017 của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân Tối cao về tăng cường việc thỉnh thị, trả lời thỉnh thị, hướng dẫn, giải đáp vướng mắc, thông báo rút kinh nghiệm trong công tác kiểm sát hoạt động tư pháp. Duy trì và tăng cường phối hợp, trao đổi giữa VKS cấp trên với VKS cấp dưới trong việc gửi phiếu bản án, quyết định; gửi hồ sơ vụ án; thỉnh thị, trả lời thỉnh thị; hướng dẫn, giải đáp vướng mắc nghiệp vụ, thông báo rút kinh nghiệm…, đặc biệt là việc hướng dẫn nghiệp vụ của Phòng nghiệp vụ cho VKS khu vực luôn được quan tâm, kịp thời; VKS tỉnh thường xuyên tổng kết thực tiễn trong lĩnh vực giải quyết các vụ án hành chính, việc tổ chức bằng hình thức trực tuyến thông qua giao ban tuần, giao ban quý, hoặc tổ chức riêng của khâu công tác ... cho các cán bộ, KSV học tập rút kinh nghiệm. Đối với những trường hợp cần yêu cầu Toà án khu vực chuyển hồ sơ vụ án để nghiên cứu thì VKS cấp trên cần phối hợp đề nghị VKS cấp dưới làm việc trước với Toà án để khi VKS cấp trên giao công văn yêu cầu chuyển hồ sơ thì Toà án thực hiện ngay việc chuyển hồ sơ theo quy định của pháp luật.

          Thông qua việc phối hợp giữa hai cấp để trao đổi, tham khảo kinh nghiệm với các đơn vị đã làm tốt, có nhiều sáng kiến, kinh nghiệm hoặc cách làm đạt hiệu quả cao trong công tác kiểm sát bản án, quyết định, công tác thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị.

Tóm lại, những vi phạm trong quản lý nhà nước về đất đai được phát hiện qua công tác kiểm sát các vụ án hành chính là cơ sở quan trọng để đánh giá thực trạng quản lý và đề ra các giải pháp khắc phục phù hợp. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp nêu trên sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.

                                                                                          Trần Thúy Hằng – Nguyễn Thị Tố Loan

                                                            Phòng 10 Viện KSND tỉnh Nghệ An