Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 đã sửa đổi, bổ sung nhiều quy định quan trọng về công tác cai nghiện và quản lý người nghiện ma túy. Trong đó, việc bổ sung các căn cứ áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc là một trong những nội dung đáng chú ý, thể hiện sự chuyển biến trong chính sách pháp luật theo hướng tăng cường trách nhiệm của người nghiện trong quá trình cai nghiện tự nguyện, đồng thời khắc phục những khoảng trống pháp lý vướng mắc phát sinh trong thực tiễn thi hành.

Theo Điều 32 Luật Phòng, chống ma túy năm 2021, người nghiện ma túy từ đủ 18 tuổi trở lên bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính khi thuộc một trong bốn trường hợp: (i) không đăng ký, không thực hiện hoặc tự ý chấm dứt cai nghiện ma túy tự nguyện; (ii) trong thời gian cai nghiện ma túy tự nguyện bị phát hiện sử dụng trái phép chất ma túy; (iii) người nghiện các chất dạng thuốc phiện không đăng ký, không thực hiện hoặc tự ý chấm dứt điều trị nghiện bằng thuốc thay thế hoặc bị chấm dứt điều trị do vi phạm quy định về điều trị nghiện; (iv) tái nghiện trong thời gian quản lý sau cai nghiện.

Thực tiễn áp dụng quy định này cho thấy vẫn còn nhiều trường hợp người nghiện mặc dù đã đăng ký cai nghiện tự nguyện nhưng không chấp hành chương trình cai nghiện, cố tình né tránh sự quản lý của cơ quan có thẩm quyền hoặc nhiều lần vi phạm pháp luật trong thời gian cai nghiện nhưng chưa thuộc các trường hợp bị áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Bên cạnh đó, cũng phát sinh tình huống người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi cố tình trốn tránh, cản trở việc áp dụng biện pháp cho đến khi đủ 18 tuổi, dẫn đến lúng túng trong việc xác định căn cứ pháp lý và chế định áp dụng.

Để khắc phục những bất cập trên, Điều 35 Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 đã bổ sung một số căn cứ mới để Tòa án xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, cụ thể như sau:

Thứ nhất, người nghiện ma túy đang cai nghiện tự nguyện tại gia đình, cộng đồng hoặc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế mà không chấp hành việc áp dụng biện pháp giám sát điện tử thì bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc.

Quy định này thể hiện sự gắn kết giữa cơ chế cai nghiện tự nguyện với cơ chế quản lý, giám sát người nghiện. Theo đó, việc không chấp hành biện pháp giám sát điện tử không chỉ là hành vi vi phạm nghĩa vụ của người nghiện mà còn là căn cứ để chuyển từ cơ chế cai nghiện tự nguyện sang áp dụng biện pháp cai nghiện bắt buộc. Đây là điểm mới nhằm nâng cao hiệu quả quản lý đối với người nghiện trong thời gian cai nghiện tại cộng đồng.

Thứ hai, trường hợp người nghiện trong thời gian cai nghiện tự nguyện hoặc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế thực hiện hành vi thuộc trường hợp bị áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, đặc khu thì ngoài việc bị xử lý theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính, Công an cấp xã phải lập biên bản, tổ chức kiểm điểm; nếu tiếp tục vi phạm pháp luật mà không thuộc trường hợp bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc.

Quy định này thiết lập cơ chế xử lý theo hướng tăng dần mức độ xử lý vi phạm. Người nghiện không bị áp dụng ngay biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc mà trước hết phải trải qua bước lập biên bản, tổ chức kiểm điểm; chỉ khi tiếp tục vi phạm mới bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính giáo dục, vừa bảo đảm tính răn đe và phù hợp với nguyên tắc áp dụng biện pháp xử lý hành chính.

Thứ ba, trường hợp người nghiện trong thời gian cai nghiện tự nguyện hoặc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế vi phạm pháp luật khác ngoài các trường hợp nêu trên mà vi phạm đến lần thứ ba thì cũng bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc.

So với Luật Phòng, chống ma túy năm 2021, quy định này đã mở rộng phạm vi các hành vi làm phát sinh căn cứ áp dụng biện pháp xử lý hành chính, không chỉ giới hạn ở hành vi sử dụng trái phép chất ma túy hoặc tự ý chấm dứt cai nghiện mà còn tính đến quá trình chấp hành pháp luật của người nghiện trong suốt thời gian cai nghiện tự nguyện. Điều này cho thấy yêu cầu quản lý người nghiện không chỉ dừng ở việc kiểm soát tình trạng sử dụng ma túy mà còn hướng đến nâng cao ý thức chấp hành pháp luật nói chung.

Thứ tư, Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 đã bổ sung quy định xử lý đối với trường hợp người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi cố tình trốn tránh, cản trở việc áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. Theo đó, thời hiệu áp dụng biện pháp được tính lại kể từ thời điểm người đó chấm dứt hành vi trốn tránh, cản trở; trường hợp tại thời điểm chấm dứt hành vi này người đó đã đủ 18 tuổi trở lên thì Tòa án quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc theo quy định tại khoản 8 Điều 35 Luật Phòng, chống ma túy năm 2025.

Quy định này đã khắc phục khoảng trống pháp lý trong việc xử lý các trường hợp người nghiện cố tình trốn tránh, cản trở việc áp dụng biện pháp xử lý hành chính, tránh phát sinh vướng mắc khi người bị đề nghị đã đủ 18 tuổi tại thời điểm Tòa án xem xét, quyết định.

Có thể thấy, ba căn cứ mới đầu tiên đều phát sinh trong quá trình người nghiện thực hiện cai nghiện tự nguyện. Điều này cho thấy chính sách lập pháp đã có sự chuyển biến, từ việc chủ yếu khuyến khích cai nghiện tự nguyện sang kết hợp giữa khuyến khích với tăng cường trách nhiệm của người nghiện trong việc chấp hành các nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. Trong khi đó, căn cứ thứ tư hướng tới việc hoàn thiện cơ chế xử lý đối với trường hợp người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi cố tình trốn tránh, cản trở việc áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, bảo đảm việc áp dụng biện pháp xử lý hành chính được thực hiện liên tục, thống nhất.

Từ góc độ áp dụng pháp luật, việc bổ sung các căn cứ mới tại Điều 35 Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 đã làm mở rộng phạm vi xem xét của Tòa án nhân dân khi giải quyết hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc. So với quy định của Luật Phòng, chống ma túy năm 2021, Tòa án phải xem xét, đánh giá thêm các căn cứ mới làm phát sinh căn cứ áp dụng biện pháp xử lý hành chính, như việc người nghiện không chấp hành biện pháp giám sát điện tử; quá trình vi phạm pháp luật trong thời gian cai nghiện tự nguyện hoặc điều trị nghiện bằng thuốc thay thế; trường hợp người từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi cố tình trốn tránh, cản trở việc áp dụng biện pháp làm phát sinh việc áp dụng quy định về tính lại thời hiệu và xác định độ tuổi của người bị đề nghị tại thời điểm xem xét, quyết định. Do đó, cơ quan lập hồ sơ phải thu thập đầy đủ các tài liệu, chứng cứ tương ứng với từng căn cứ đề nghị áp dụng biện pháp; đồng thời, Viện kiểm sát cần kiểm sát chặt chẽ tính hợp pháp, tính đầy đủ của hồ sơ và việc tuân theo pháp luật trong quá trình lập hồ sơ, bảo đảm Tòa án có đủ căn cứ để xem xét, quyết định đúng quy định của pháp luật.

Mặc dù Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 đã bổ sung nhiều căn cứ mới để áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý cho công tác quản lý người nghiện ma túy, tuy nhiên để các quy định này được áp dụng thống nhất và phát huy hiệu quả trong thực tiễn, theo tác giả cần quan tâm một số vấn đề sau:

Một là, sớm ban hành văn bản hướng dẫn thống nhất về các căn cứ mới quy định tại Điều 35 Luật Phòng, chống ma túy năm 2025

Đây là những quy định hoàn toàn mới, liên quan đến việc áp dụng biện pháp giám sát điện tử, xác định hành vi không chấp hành biện pháp giám sát điện tử, việc lập biên bản, tổ chức kiểm điểm, cũng như việc xác định thời điểm chấm dứt hành vi trốn tránh, cản trở để tính lại thời hiệu áp dụng biện pháp xử lý hành chính. Do đó, liên ngành Bộ Công an, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao cần nghiên cứu ban hành văn bản hướng dẫn thống nhất nhằm bảo đảm việc áp dụng pháp luật được đồng bộ, hạn chế cách hiểu và vận dụng khác nhau giữa các địa phương.

Hai là, nâng cao chất lượng lập hồ sơ đề nghị áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc.

So với quy định trước đây, các căn cứ áp dụng biện pháp đã được mở rộng, kéo theo yêu cầu hồ sơ phải phản ánh đầy đủ từng căn cứ cụ thể mà cơ quan có thẩm quyền đề nghị Tòa án xem xét. Vì vậy, cơ quan Công an cần chủ động phối hợp với cơ sở cai nghiện, cơ sở điều trị nghiện bằng thuốc thay thế và chính quyền địa phương trong việc thu thập, xác minh, bảo quản và hoàn thiện tài liệu, chứng cứ, bảo đảm hồ sơ được lập đầy đủ, khách quan và đúng quy định của pháp luật, hạn chế tình trạng phải bổ sung hồ sơ hoặc kéo dài thời gian giải quyết.

Ba là, nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật của Tòa án và Viện kiểm sát

Đối với các căn cứ mới được bổ sung tại Điều 35 Luật Phòng, chống ma túy năm 2025, Tòa án cần đánh giá đầy đủ tính hợp pháp, tính liên quan và giá trị chứng minh của từng tài liệu trong hồ sơ để xác định có đủ căn cứ áp dụng biện pháp xử lý hành chính hay không. Đồng thời, Viện kiểm sát cần tăng cường kiểm sát việc lập hồ sơ và quá trình Tòa án xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính; kịp thời yêu cầu bổ sung tài liệu hoặc kiến nghị khắc phục vi phạm khi phát hiện hồ sơ chưa bảo đảm căn cứ pháp luật.

Bốn là, tăng cường công tác tập huấn, hướng dẫn nghiệp vụ và tổng kết thực tiễn thi hành

Những quy định mới của Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2025 đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với cơ quan Công an, Tòa án và Viện kiểm sát trong quá trình áp dụng pháp luật. Vì vậy, cần thường xuyên tổ chức tập huấn chuyên sâu, đồng thời tăng cường tổng kết thực tiễn thi hành, kịp thời phát hiện những khó khăn, vướng mắc để kiến nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc hoàn thiện pháp luật.

Tóm lại, việc bổ sung các căn cứ áp dụng biện pháp xử lý hành chính đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc theo Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 đã góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc áp dụng biện pháp này, đồng thời khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn quản lý người nghiện ma túy. Tuy nhiên, hiệu quả của các quy định mới phụ thuộc rất lớn vào việc ban hành văn bản hướng dẫn, chất lượng lập hồ sơ, hoạt động kiểm sát và xem xét, quyết định áp dụng biện pháp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc của Tòa án. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền, tăng cường hướng dẫn nghiệp vụ và tổng kết thực tiễn để bảo đảm các quy định của Luật được áp dụng thống nhất, đúng pháp luật và đạt hiệu quả trong công tác phòng, chống ma túy.

                                                                    Trần Thúy Hằng – Phòng 10

VKSND tỉnh Nghệ An