Để tăng cường hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh với các hành vi vi phạm và áp dụng thống nhất quy định của pháp luật hình sự, ngày 05/01/2026, Tòa án nhân dân Tối cao (TANDTC) vừa ban hành văn bản số 01/TANDTC-PC hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự. Văn bản này đã hướng dẫn cụ thể về việc truy cứu trách nhiệm hình sự (TNHS) đối với người có hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác tạo thêm cơ sở pháp lý trong áp dụng thực tiễn cùng với Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ số 42/2024/QH15 ngày 29/6/2024 và Thông tư số 75/2024/TT-BCA quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ. Việc đưa ra hướng dẫn này đã giải quyết vướng mắc khi không còn xác định hành vi sử dụng vũ khí quân dụng là tình tiết định khung tăng nặng của tội phạm khác mà chỉ cấu thành tội phạm độc lập tại Điều 304 Bộ luật Hình sự năm 2015 (BLHS) về tình tiết này. Tuy nhiên, điều này lại đặt ra nhiều vướng mắc cần có sự hướng dẫn, sửa đổi, bổ sung cho phù hợp.

Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, việc kịp thời giải đáp các vướng mắc nghiệp vụ là yếu tố then chốt đảm bảo nguyên tắc công bằng và nghiêm minh. Văn bản số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 đã nỗ lực cụ thể hóa các quy định mới về vũ khí và hàng cấm, song khi đưa những quy định mang tính định hướng này vào thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, các cơ quan tiến hành tố tụng nói chung đang phải đối mặt với không ít “nút thắt” nghiệp vụ, nổi bật là sự giao thoa phức tạp giữa công cụ sinh hoạt và vũ khí quân dụng do các quy định hướng dẫn đôi khi chưa bao quát hết các tình huống phức tạp hoặc có sự chồng chéo với các văn bản mới hơn.

Đối với ngành Kiểm sát nhân dân nói riêng, thực tiễn thi hành đã cho thấy những bất cập nảy sinh từ công tác giám định, xác định tội danh và áp dụng tình tiết định khung, phát sinh những khó khăn, vướng mắc trong nghiệp vụ và công tác phối hợp liên ngành. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn và thay đổi trong chính sách pháp luật, bài viết này tập trung phân tích một số khó khăn trong việc xác định tội danh đối với hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao.

Căn cứ pháp lý quy định dao có tính sát thương cao là vũ khí quân dụng

Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ (có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2025) tại điểm d khoản 2 Điều 2 quy định: “Vũ khí quân dụng bao gồm: …

d) Súng săn, vũ khí quy định tại điểm a khoản 4, vũ khí quy định tại điểm a khoản 5 và dao có tính sát thương cao quy định tại khoản 6 Điều này sử dụng với mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật; …”

Khoản 6 Điều 2 quy định: “Dao có tính sát thương cao là dao sắc, dao nhọn thuộc danh mục do Bộ trưởng Bộ Công an ban hành”.

Ngày 15/11/2024, Bộ trưởng Bộ Công an ban hành Thông tư số 75/2024/TT-BCA quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ, trong đó, tại Phụ lục 5: Danh mục dao có tính sát thương cao quy định cụ thể, chủng loại dao có tính sát thương cao, gồm: “Dao sắc, nhọn; Dao sắc; Dao gấp, dao bấm; Dao tự chế hoặc hoán cải”.

Một số khó khăn, vướng mắc

Văn bản số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 đã nỗ lực cụ thể hóa các quy định mới về vũ khí và hàng cấm, song khi ban hành hướng dẫn này thì các văn bản như Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ và Thông tư số 75/2024/TT-BCA quy định chi tiết một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ, trong đó, tại phụ lục 5: Danh mục dao có tính sát thương cao quy định cụ thể, chủng loại dao có tính sát thương cao, gồm: “Dao sắc, nhọn; Dao sắc; Dao gấp, dao bấm; Dao tự chế hoặc hoán cải” đã có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2025, do đó phát sinh các khó khăn vướng mắc:

1. Vướng mắc trong quy định về hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.

Theo điểm b mục 1.2 Văn bản số 01/TANDTC-PC: “b) Người thực hiện hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trên 11% thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự về 02 tội; Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự (Điều 304) và Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 134) của Bộ luật Hình sự, nếu có đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Trường hợp này, không xác định hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao là tình tiết dùng vũ khí để định khung hình phạt đối với trường hợp quy định tại điểm đ khoản 2, điểm c và d khoản 3, điểm d và đ khoản 4, điểm b khoản 5 Điều 134 của Bộ luật Hình sự.”

Khi áp dụng để xử lý đối với hành vi phạm tội Cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác và Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự, trong một số trường hợp cụ thể có những bất cập, mâu thuẫn có thể dẫn đến oan, sai, cụ thể như sau:

Các vụ án đã truy tố xét xử liên quan đến  hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao đều sai về định khung hình phạt vậy vấn đề đặt ra là: Hiện tại các vụ án đã xét xử sai khung hình phạt thì xử lý như thế nào. Có phải kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, đặc biệt là các vụ án liên quan đến truy tố khoản 1, khoản 2 Điều 134 BLHS nếu truy tố theo khoản 1 tức là thương tích dưới 11% thì việc truy tố và xét xử tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe của người khác theo Văn bản số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 của Tòa án nhân dân Tối cao là không có tội.

Trường hợp truy tố khoản 2 Điều 134 theo Văn bản số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 của tòa án nhân dân tối cao thì thì chỉ phạm tội theo khoản 1 Điều 134 BLHS phát sinh 2 trường hợp. Nếu bị hại có đơn yêu cầu khởi tố hoặc có đơn rồi sau đó rút đơn thì xem xét theo khoản 1 hoặc đình chỉ do bị hại rút đơn. Trường hợp bị hại không yêu cầu khởi tố thì thuộc trường hợp không phạm tội.

Trường hợp truy tố xét xử theo khoản 3, khoản 4 Điều 134 BLHS với tình tiết định khung nay theo hướng dẫn Văn bản số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 đều sai khung tức là việc xét xử bất lợi cho bị cáo.

Các vụ án xảy ra từ 01/01/2025 đến ngày 05/01/2026  khi văn bản số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 của Tòa án nhân Tối cao ban hành thì hành vi dùng dao sắc nhọn có tính sát thương cao cơ bản chưa khởi tố về tội sử dụng vũ khí quân dụng theo Điều 304 BLHS mà tách ra chuyển cho Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh. Vậy vấn đề đặt ra cần có hướng dẫn để xử lý đồng bộ, cụ thể:

Trường hợp khởi tố ở cơ quan điều tra theo khoản 1, khoản 2 thuộc trường hợp dưới 11% hoặc từ 11% đến dưới 31% nhưng bị hại không có yêu cầu trường hợp này phải đình chỉ điều tra, trong khi đó về hành vi dùng dao sắc nhọn có tính sát thương cao phạm tội dùng vũ khí quân dụng theo Điều 304 BLHS đã chuyển cho Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh sẽ xảy ra các trường hợp:

1.   Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can thì trường hợp này đình chỉ tội cố ý gây thương tích theo quy định tại khoản 1, khoản 2 Điều 134 BLHS còn tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự theo quy định tại Điều 304 BLHS điều tra theo luật định như vậy có xem xét là khởi tố oan sai hay không.

2.   Trường hợp Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh chưa khởi tố vụ án, khởi tố bị can thì có 2 cách xử lý, đó là: đình chỉ về hành vi cố ý gây thương tích và khởi tố tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự theo điều 304 hoặc Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh chuyển trả hồ sơ cho Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh để ban hành quyết định thay đổi quyết định khởi tố vụ án, quyết định khởi tố bị can từ tội cố ý gây thương tích sang tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự theo Điều 304 BLHS.

3.   Trường hợp đã truy tố chuyển Tòa nhưng chưa xét xử, hoặc chưa chuyển tòa thì Tòa Án hoặc Viện kiểm sát đình chỉ theo quy định. Trường hợp Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh chưa khởi tố vụ án,  bị can thì Tòa trả hồ sơ cho viện kiểm sát, Viện kiểm sát trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để xử lý theo trường hợp thứ 2.

4.   Trường hợp đã xét xử thì phải giám đốc thẩm để hủy án sơ thẩm để xét xử lại án sơ thẩm đối với các vụ án truy tố theo khoản 2, 3, 4 Điều 134 BLHS, còn các trường hợp truy tố theo khoản 1 hoặc khoản 2 Điều 134 BLHS thì phải đình chỉ hoặc xử lý theo các trường hợp trên.

5.   Trên thực tế có xảy ra trường hợp người phạm tội ở độ tuổi từ đủ 14 đến dưới 16 thuộc trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 134 BLHS có tỷ lệ thương tích từ 31% đến dưới 61% nếu áp dụng theo Văn bản số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 của Tòa án nhân dân Tối cao thì bị cáo phải khởi tố theo 2 tội cố ý gây thương tích ở khoản 2 Điều 134 và tội sử dụng vũ khí quân dụng theo khoản 1 Điều 304, trường hợp này bị can chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự cả 2 tội nên phải đình chỉ. Trong trường hợp này thì đình chỉ theo hướng nào?

2. Vướng mắc trong việc hướng dẫn chuyển từ khoản 6 Điều 134 sang Điều 304 đối với hành vi chuẩn bị dao có tính sát thương cao

Theo khoản 2 Điều 57 BLHS, đối với trường hợp chuẩn bị phạm tội, hình phạt được quyết định trong phạm vi khung hình phạt được quy định trong các điều luật cụ thể. Theo đó, việc truy cứu trách nhiệm hình sự với giai đoạn này chỉ được áp dụng với Điều 134 mà không áp dụng đối với Điều 304. Khi TANDTC ban hành văn bản số 01/TANDTC-PC đã thay thế hành vi chuẩn bị phạm tội của tội này thành hành vi hoàn thành tội phạm ở tội phạm khác mặc dù ở đây người phạm tội mới chỉ chuẩn bị chứ chưa bắt tay vào sử dụng với mục đích để thực hiện hành vi phạm tội.

Thứ nhất, thực tiễn cho thấy, cùng một hành vi là “chuẩn bị dao để đi đánh nhau”, nhưng nếu áp dụng theo hướng dẫn mới (Điều 304), bị can sẽ phải đối mặt với mức án nặng hơn gấp nhiều lần so với trước đây. Nhiều ý kiến cho rằng việc đẩy một hành vi “chuẩn bị” vốn mang tính chất bộc phát lên khung hình phạt của tội vũ khí quân dụng là khá nặng và chưa phù hợp với nguyên tắc tương xứng giữa tính chất hành vi và hình phạt.

Thứ hai, dao có tính sát thương cao (dao phay, dao quắm, dao mèo...) là vật dụng cực kỳ phổ biến trong đời sống, đặc biệt ở các vùng nông thôn, miền núi. Việc coi những vật dụng này là “Vũ khí quân dụng” ngay từ giai đoạn chuẩn bị sẽ khiến số lượng vụ án thuộc Điều 304 tăng cao.

Thứ ba, tội Cố ý gây thương tích bảo vệ quyền được bảo hộ về sức khỏe của con người; tội về vũ khí quân dụng bảo vệ trật tự quản lý vũ khí của Nhà nước. Do đó, khi một người chuẩn bị dao để thực hiện hành vi gây thương tích, ý chí của họ là xâm phạm sức khỏe con người chứ không phải xâm phạm quy định quản lý vũ khí của Nhà nước. Việc chuyển đổi hành vi này vào Điều 304 vô hình chung làm sai lệch bản chất lỗi của người phạm tội, khiến việc xác định động cơ, mục đích gặp khó khăn khi xây dựng cáo trạng.

Thứ tư, đối với tội gây rối trật tự công cộng mà các đối tượng dùng dao sắc nhọn có tính sát thương cao mục đích gặp ai trên đường thì chém nhưng chưa gây thương tích thì có phạm tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự quy định tại Điều 304 BLHS không.

3. Vướng mắc trong việc xác định người sản xuất, buôn bán dao có tính sát thương cao cho đối tượng phạm tội có bị xử lý “Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự” hay không?

Mặc dù văn bản số 01/TANDTC-PC hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự đã giải quyết và hướng dẫn thống nhất một số vấn đề còn chưa rõ ràng trong việc truy cứu TNHS đối với người có hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số vướng mắc đã xuất hiện và vẫn chưa được giải quyết từ khi Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ số 42/2024/QH15 ngày 29/6/2024 và Thông tư số 75/2024/TT-BCA.

Một trong những vướng mắc pháp lý đặc biệt là việc xác định trách nhiệm hình sự đối với người sản xuất, buôn bán dao có tính sát thương cao cho đối tượng phạm tội – liệu có bị xử lý về Tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự theo Điều 304 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) hay không. Trong trường hợp người sản xuất, buôn bán biết rõ mục đích của người sử dụng nhưng vẫn giao cho người phạm tội thì vấn đề truy cứu trách nhiệm hình sự này là rõ ràng. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra ở đây là nếu người sản xuất, buôn bán dao (thuộc danh mục tại Thông tư 75/2024/TT-BCA) không thấy trước mục đích sử dụng trái pháp luật của người mua, thì họ có phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 304 hay không?

Ví dụ: Ông Nguyễn Văn C mua dao chặt thịt (chiều dài 30cm, chiều rộng 6cm) ở tiệm tạp hóa của Bà Nguyễn Thị D về sử dụng. Trên đường di chuyển về nhà, ông C xảy ra va chạm với ông Nguyễn Hoàng E dẫn đến mâu thuẫn. Ông C đã dùng dao chặt thịt mình vừa mua được đâm nhiều nhát vào tay và chân của ông E gây tỷ lệ tổn thương cơ thể đối với E là 36% (theo kết luận giám định).

Đặt ra hai vấn đề trong trường hợp này:

- Vấn đề 1: Nếu qua điều tra, chứng minh được bà D không thể biết trước mục đích mua dao của C thì bà D chưa phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 304 vì dao có tính sát thương cao chỉ bị coi là vũ khí quân dụng khi được sử dụng với mục đích xâm phạm sức khỏe, tính mạng người khác, nên hành vi sản xuất, buôn bán ở đây chỉ là hành vi buôn bán thông thường.

- Vấn đề 2: Vấn đề này cho rằng việc sản xuất, buôn bán các loại dao nằm trong danh mục dao có tính sát thương cao, đặc biệt là dao tự chế, dao bấm... mà không được cấp phép, hoặc không phù hợp quy chuẩn, cần được xử lý theo hướng nghiêm khắc hơn, đặc biệt khi có mối liên hệ hoặc đồng phạm với hành vi phạm tội chính.

Mặc dù vậy trên thực tiễn áp dụng vẫn chưa thống nhất, và pháp luật hiện hành chưa có quy định chi tiết để phân biệt giữa hành vi sản xuất, mua bán dao hợp pháp với hành vi vi phạm, chế tài hình sự được áp dụng khi công cụ đó bị sử dụng vào mục đích phạm tội. Điều này đặt ra yêu cầu phải có hướng dẫn liên ngành rõ ràng, để tránh oan sai và cũng ngăn bỏ lọt hành vi tiếp tay cho tội phạm.

4. Vướng mắc về việc chồng chéo trong các văn bản quy phạm pháp luật

Trong khi Bộ luật Hình sự chưa được sửa đổi, Điều 134 BLHS vẫn quy định dùng dao sắc nhọn có tính sát thương cao là tình tiết định khung thì các văn bản dưới Luật đặc biệt Văn bản số 01/TANDTC-PC ngày 05/01/2026 của Tòa án nhân dân tối cao còn hướng dẫn mâu thuẫn quy định của bộ luật hình sự.

Việc TANDTC vừa ban hành văn bản số 01/TANDTC-PC hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự là một bước tiến mới trong chính sách đấu tranh, phòng chống tội phạm, đảm bảo an ninh, trật tự, an toàn xã hội, nhưng việc áp dụng còn gặp nhiều vướng mắc trong thực tiễn, nên thiết nghĩ liên ngành tư pháp trung ương cần sớm ban hành hướng dẫn áp dụng trong trường hợp đặc biệt phức tạp này để các cơ quan tiến hành tố tụng thống nhất xử lý trong thực tiễn điều tra, truy tố và xét xử. Việc ban hành các hướng dẫn chi tiết sẽ góp phần quan trọng vào việc đảm bảo tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật. Đồng thời, cần nghiên cứu kỹ càng, xem xét lại đối với vấn đề truy cứu TNHS về tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự quy định tại Điều 304 BLHS thay vì truy cứu TNHS về tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác quy định tại khoản 6 Điều 134 BLHS đối với hành vi hành vi chuẩn bị dao có tính sát thương cao nhằm mục đích gây thương tích, tổn hại sức khỏe của người khác trên cơ sở các nguyên tắc của xử lý của BLHS cũng như khoa học pháp lý về các giai đoạn phạm tội. Ngoài ra, để bảo đảm hiệu quả trong việc áp dụng pháp luật và nhân văn trong việc áp dụng đối với hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao xâm phạm tính mạng, sức khỏe người khác, đề xuất: Liên ngành tư pháp trung ương ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể về hướng giải quyết đối với những vụ án đã có xuất hiện hành vi này đã và đang được xử lý để đảm bảo áp dụng hiệu quả, thống nhất pháp luật; Tăng cường phối hợp liên ngành giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án; Tuyên truyền, giáo dục pháp luật trong học đường và cộng đồng để phòng ngừa từ gốc./.