Mọi hoạt động tố tụng đều tập trung làm rõ những ấn đề cần phải chứng minh bằng việc thu thập và đánh giá chứng cứ. Việc giao nộp chứng cứ để chứng minh cho các yêu cầu trong các vụ, việc dân sự vừa là quyền, vừa là nghĩa vụ của các đương sự. Tuy nhiên, ở nước ta hiện nay sự hiểu biết pháp luật của các đương sự trong vụ việc dân sự còn hạn chế; nhất là đương sự ở những vùng nông thôn và miền núi khi họ không có điều kiện mời luật sư để bảo vệ quyền lợi cho mình. Do đó, khi có tranh chấp, yêu cầu dân sự xảy ra, họ không biết phải tìm kiếm các chứng cứ ở đâu để cung cấp cho Tòa án và dùng những tài liệu, chứng cứ nào để bảo vệ quyền lợi của mình. Nhiều tài liệu, giấy tờ, văn bản chưa có điều kiện để công khai cho công dân. Thêm nữa, việc quản lý hành chính ở nước ta có lúc, có nơi còn chưa chặt chẽ; máy móc và trang thiết bị chưa cho phép phổ cập tất cả mọi thông tin này đến với mọi người dân. Nhiều trường hợp, việc thu thập chứng cứ đang do cơ quan, tổ chức lưu giữ, quản lý là rất khó khăn. Trong rất nhiều vụ việc, mặc dù đương sự đã mất nhiều công sức, thời gian đi lại yêu cầu cơ quan, tổ chức cung cấp các chứng cứ liên quan đến việc giải quyết vụ việc dân sự để họ giao nộp cho Tòa án, nhưng đều bị từ chối với đủ mọi lý do; hoặc các cơ quan, tổ chức cung cấp không đầy đủ, không chính xác, không đúng thời hạn. Các vụ việc ngày càng có tính chất phức tạp, việc chứng cứ trong hồ sơ chưa đầy đủ để đánh giá vụ việc còn diễn ra nhiều, xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan của Thẩm phán trong việc yêu cầu đương sự cung cấp chứng cứ hay Tòa án xác minh thu thập tài liệu chứng cứ. Vì vậy, tác giả đưa ra các giải pháp nâng cao chất lượng ban hành yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ trong giải quyết vụ việc dân sự.

Thứ nhất, chú trọng việc nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ trước phiên tòa, phiên họp.

 Đây là vấn đề cốt lõi để Kiểm sát viên xác định chứng cứ có trong hồ sơ đã đầy đủ, khách quan hay chưa, từ đó đề ra được hướng yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập bổ sung. Trong thời hạn 15 ngày, kể từ ngày nhận được hồ sơ vụ việc và trong thời hạn 07 ngày, kể từ ngày nhận được hồ sơ việc dân sự, Kiểm sát viên được phân công kiểm sát việc giải quyết vụ, việc dân sự cần tận dụng thời gian để nghiên cứu kỹ hồ sơ, kiểm tra đánh giá tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp, tính có căn cứ của các tài liệu, chứng cứ do các bên đương sự cung cấp hoặc do Thẩm phán xác minh, thu thập. Nắm vững các thuộc tính của chứng cứ, đồng thời xác định chính xác yêu cầu của đương sự (yêu cầu khởi kiện của nguyên đơn, yêu cầu phản tố của bị đơn và yêu cầu độc lập của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan), quan hệ pháp luật phát sinh tranh chấp, yêu cầu trong vụ việc, những vấn đề cần phải chứng minh, các chứng cứ cần thiết cho việc giải quyết vụ việc và các chứng cứ đang được lưu giữ ở đâu, nhằm đánh giá các tài liệu chứng cứ có trong hồ sơ vụ việc, đối chiếu với các văn bản quy phạm pháp luật về nội dung quan hệ đang có tranh chấp, yêu cầu để xác định các tài liệu chứng cứ có trong hồ sơ vụ việc đã đảm bảo cho việc giải quyết vụ việc đúng quy định của pháp luật hay chưa. Từ đó, Kiểm sát viên mới đưa ra văn bản yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ thật sự thuyết phục và được Tòa án thực hiện.

Những hạn chế, thiếu sót khi thu thập tài liệu, chứng cứ xảy ra ở các quan hệ tranh chấp, yêu cầu khác nhau. Cụ thể:

Đối với tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất và chia di sản thừa kế liên quan đến bất động sản, các vấn đề cần làm rõ, thường xuyên thiếu chứng cứ tài liệu: nguồn gốc đất tranh chấp, đất có nằm trong quy hoạch, có xác định được quyền sử dụng đất hay không; đã được cơ quan có thẩm quyền cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hay chưa, thuộc quyền sử dụng của nhóm người hay cho cá nhân, còn hồ sơ xin cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hay không, xét việc cấp giấy có đảm bảo trình tự, thủ tục hay không; đất trên có tranh chấp không, có tài sản gì gắn liền với đất, phần tranh chấp tứ cận như thế nào, thời gian quản lý và ở ổn định, quản lý đất; tài sản trên đất gồm những gì, do ai tôn tạo và thuộc giá trị bao nhiêu, cụ thể.

Đối với tranh chấp về bồi thường thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm, các vấn đề cần làm rõ thường xuyên thiếu chứng cứ tài liệu chứng minh: thu nhập trung bình của người lao động tại địa phương, bệnh án, tài liệu chứng minh thiệt hại thực tế, các tài liệu chứng minh quan hệ nhân quả giữa nguyên nhân và kết quả thiệt hại thực tế diễn ra.

Đối với tranh chấp về hợp đồng vay tài sản, đòi lại tài sản, hợp đồng góp hụi, họ: các vấn đề cần làm rõ thường xuyên thiếu chứng cứ tài liệu: lời khai của người làm chứng trực tiếp chứng kiến sự việc; lời trình bày của các hụi viên khác trong dây hụi để có cơ sở xác định dây hụi đó có tồn tại trên thực tế, vào khoảng thời gian nhất định trước khi xảy ra tranh chấp hay không; tiến hành đối chất để làm sáng tỏ nội dung vụ việc nếu lời trình bày mâu thuẫn với nhau, yêu cầu đương sự cung cấp tài liệu gốc, yêu cầu giám định khi cho rằng không đúng chữ ký, chữ viết không phải của mình.

Đối với tranh chấp hợp đồng tín dụng: Tòa án thường vi phạm, không yêu cầu Ngân hàng cung cấp thông báo chuyển nợ quá hạn, tài liệu về giải ngân khoản vay tín dụng, tài liệu về đăng ký biện pháp bảo đảm cho tài sản thế chấp là động sản, các tài liệu về vi phạm nghĩa vụ của khách hàng. Khi phát hiện ra vi phạm cần yêu cầu Tòa án yêu cầu đương sự cung cấp đầy đủ tài liệu.

Đối với tranh chấp hôn nhân gia đình: phải có đơn trình bày nguyện vọng của con trên bảy tuổi.

Như vậy khi kiểm sát, nghiên cứu hồ sơ các vụ việc dân sự Kiểm sát viên cần đánh giá tính hợp pháp, khách quan và tính liên quan (chứng minh được cái gì) của các chứng cứ do Tòa án thu thập. Qua đó nhận định hồ sơ vụ việc đã đầy đủ các tài liệu, chứng cứ hay chưa, cần yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ những vấn đề cụ thể gì.

Thứ hai, chủ động ban hành yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập tài liệu chứng cứ tại phiên tòa, phiên họp giải quyết vụ việc dân sự.

Tại phiên tòa, phiên họp Kiểm sát viên nghe lời trình bày của các đương sự và những người tham gia tố tụng khác trong quá trình Hội đồng xét xử, Hội đồng giải quyết việc dân sự hỏi, quá trình phát biểu quan điểm tranh luận, đối đáp của đương sự. Đó cũng là quá trình Hội đồng xét xử kiểm tra chứng cứ và tiếp tục thu thập chứng cứ. Trong quá trình đó, có thể xuất hiện lời khai mới của đương sự và những người tham gia tố tụng khác. Kiểm sát viên có thể phát hiện được những những tình tiết, những vấn đề mới phát sinh để xác định có cần phải yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập thêm tài liệu, chứng cứ. Khi đưa ra yêu cầu cần cụ thể, có tính thuyết phục để Tòa án chấp nhận tạm ngừng phiên tòa tiếp tục thu thập chứng cứ xây dựng hồ sơ vụ việc, đảm bảo đủ chứng cứ giải quyết vụ việc.

Thứ ba, ban hành yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ đúng mẫu do Viện KSND tối cao ban hành, tránh bỏ sót các yêu cầu.

Văn bản yêu cầu Tòa án thu thập, bổ sung chứng cứ nên đảm bảo các tiêu chí sau: Hình thức văn bản yêu cầu phải đúng theo Mẫu số 26/DS quy định tại Quyết định số 410/QĐ-VKSTC ngày 25/11/2021 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Nội dung văn bản phải đề ra những yêu cầu cụ thể, rõ ràng, ngắn gọn và có khả năng thực hiện được; Các yêu cầu Tòa án thu thập, bổ sung chứng cứ phải thực hiện được và liên quan trực tiếp đến việc giải quyết vụ việc; những việc Tòa án chưa thu thập, đương sự chưa cung cấp. Yêu cầu vấn đề gì phải chỉ rõ vì sao phải xác minh, bổ sung chứng cứ, thu thập bằng biện pháp nào.

Nhằm tránh bỏ sót các nội dung cần phải yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập, quá trình nghiên cứu hồ sơ, cán bộ, Kiểm sát viên chú trọng ghi chép, tổng hợp, phân loại các tài liệu có trong hồ sơ thành các nhóm, nêu cụ thể tên tài liệu, số bút lục, nội dung vi phạm, rồi tiến hành xem xét, nghiên cứu biện pháp khắc phục, sửa chữa, bổ sung, tổng hợp theo dạng như: những vi phạm, sai sót về thủ tục tố tụng và những thiếu sót về nội dung.

Thứ tư, chủ động phối hợp với Tòa án trong việc chuyển hồ sơ, tài liệu của Tòa án và theo dõi việc Tòa án thực hiện yêu cầu của Viện kiểm sát.

Sau khi gửi văn bản yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên chủ động theo dõi, nhắc các Thẩm phán việc thực hiện yêu cầu ngay trên nhóm zalo chung giữa hai khu vực. Sau khi có kết quả xác minh, thu thập chứng cứ theo các nội dung đã yêu cầu, chủ động yêu cầu Tòa án sao gửi tài liệu, chứng cứ thu thập được hoặc thông báo kết quả cho Viện kiểm sát để kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án theo quy định của pháp luật. Trường hợp Tòa án không cung cấp được tài liệu, chứng cứ theo yêu cầu thì thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do cho Viện kiểm sát biết trước thời điểm Tòa án mở phiên tòa, phiên họp.

Lãnh đạo đơn vị đã chủ trì ký Quy chế phối hợp với Tòa án và các cơ quan khác để tháo gỡ vướng mắc, tạo điều kiện thuận lợi cho Kiểm sát viên thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn. Nhóm zalo này được hoạt động tích cực nhờ quan hệ phối hợp tốt, trên cơ sở thiện chí nhằm đảm bảo cho công tác nghiệp vụ của hai đơn vị được nâng cao, giúp đỡ nhau trong công tác để hoàn thành nhiệm vụ chung.

Thứ năm: Nâng cao công tác chỉ đạo điều hành của lãnh đạo trong việc ban hành yêu cầu Tòa án xác minh thu thập tài liệu chứng cứ.

Sau khi sáp nhập với địa bàn quản lý rộng hơn, tập thể lãnh đạo luôn chia sẻ áp lực công việc với cán bộ, Kiểm sát viên trong một số vụ việc phúc tạp khó khăn kịp thời đưa ra quan điểm đường lối giải quyết. Khi nhận hồ sơ của Tòa án chuyển qua, Lãnh đạo đơn vị nắm bắt được mức độ tính chất của tranh chấp, yêu cầu, những vụ việc nào phức tạp, Lãnh đạo đơn vị trực tiếp là Kiểm sát viên tham gia phiên tòa, phiên họp nghiên cứu hồ sơ và trực tiếp ban hành yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập tài liệu chứng cứ. Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số vào quản lý, chỉ đạo điều hành cũng như các thao tác nghiệp vụ (mở sổ thụ lý điện tử; phần mềm lập phiếu kiểm sát thông báo thụ lý...); nhằm khai thác có hiệu quả các phần mềm, ứng dụng hiện có, phục vụ hiệu quả công tác chuyên môn.

Trên đây là một số giải pháp được đơn vị áp dụng vào thực tiễn công tác. Để đưa ra được quan điểm đánh giá vụ việc một cách đúng đắn, khách quan, thuyết phục, thấu tình, đạt lý, đòi hỏi Kiểm sát viên tiến hành tố tụng dân sự phải nắm vững chứng cứ, các thuộc tính của chứng cứ; phân biệt được chứng cứ với nguồn chứng cứ, chứng cứ với tài liệu, các văn bản tố tụng; cũng như việc xem xét, đánh giá tính toàn diện của chứng. Quá trình xem xét, đánh giá, sử dụng chứng cứ phải tuân theo trình tự, thủ tục luật định, bảo đảm tính công bằng, minh bạch. Kiểm sát viên còn phải có phẩm chất chính trị vững vàng, tinh thần trách nhiệm cao, tận tụy với công việc; không ngừng học tập thường xuyên nâng cao trình độ chính trị, nghiệp vụ trang bị cho mình những nhận thức đúng, đầy đủ, sâu sắc về pháp luật để vận dụng trong công tác giải quyết các vụ việc dân sự, góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng của đương sự.